محمد محسن مستوفى
8
زبدة التواريخ ( فارسى )
اين فهرستها عبارت است از : فهرست كتابخانههاى دانشگاههاى تهران ، مشهد ، تبريز ، اصفهان ، كتابخانههاى ملّى ، آستان قدس رضوى ، ملك ، مجلس شوراى اسلامى ، مدرسهء عالى شهيد مطهرى ( سپهسالار ) ، آيت الله مرعشى نجفى در قم و فهرستهاى خارجى از قبيل كتابخانهء موزهء بريتانيا ، دانشگاه كمبريج ، بانكى پور هندوستان ، كابل ، هرات ، عشقآباد ، تاشكند ، مسكو ، لنينگراد ، باكو ، ايروان ، تفليس ، اسلامآباد ، مونيخ ، برلين و بسيارى از كتابخانههاى ديگر شهرهاى ايران و كشورهاى اروپايى . پس از شناسايى پنج نسخه در داخل و دو نسخه در لندن تلاش براى تهيّهء عكس يا كپى از آنها آغاز شد . كتابخانهء موزهء بريتانيا پس از دو بار مكاتبه از دادن كپى نسخهء خود طفره رفت . اگرچه در پاسخ به نامهء اوّل قول همكارى داده بود . كتابخانهء دانشگاه كمبريج هم براى دادن كپى آن هم از يك سوّم نسخهء خود ، مبلغى را درخواست كرد كه تهيّه و پرداخت آن براى نگارنده تقريبا محال بود . كتابخانههاى دانشگاه تهران و ملّى از دادن عكس كامل نسخههاى موجود در اين دو كتابخانه خوددارى كردند ، امّا اجازه دادند تا با حضور مستمر در تالار مطالعه از اين نسخهها يادداشتبردارى شود . كتابخانهء ملك كه دو نسخه از زبدة التواريخ را نگهدارى مىكند فقط اجازهء يك روز استفاده از آنها را داد ، اما ميكرو فيلم هر دو نسخه در كتابخانهء آستان قدس رضوى در مشهد موجود بود . كتابخانهء اخير خود يك نسخه از كتاب مورد نظر را نگهدارى مىكند كه كپى كامل آن را در اختيار گذاشت و اجازه داد كه ميكروفيلمهاى دو نسخهء متعلّق به كتابخانهء ملك مطالعه و يادداشتبردارى شود . با مطالعات اجمالى نسخهها معلوم شد نسخهء دانشگاه تهران نسبت به بقيّهء نسخ كم اشتباهتر است ، بنابراين به عنوان نسخهء اصلى ، بقيّهء نسخهها با آن تطبيق داده شد . براى اين كار با استفاده از كپى نسخهء مشهد ، در كتابخانهء دانشگاه تهران كار تطبيق آغاز گرديد . سپس با همكارى مدير بخش خطى كتابخانهء ملّى و حضور مستمر در محل اين كتابخانه اختلافهاى اين نسخه نيز يادداشت شد . بقيّهء كار در مشهد و پاى دستگاه ميكروفيلم خوانى كتابخانهء آستان قدس ادامه يافت تا سرانجام كار تطبيق به پايان رسيد . خواندن خطوط نويسندگان سه قرن پيش كارى ساده نبود ؛ پوسيدگيها ، افتادگيها ، غلطنويسى به هنگام استنساخ ، اختلاف در تاريخها و سالهاى اعلام شده و درج ارقام به خط سياق بر دشواريها مىافزود ، اما اين بخش مهم بالاخره انجام يافت . براى تهيّهء مختصرى از زندگى مؤلف به متون تذكرهء عصر صفويّه و قاجاريّه و منابع مختلف تاريخى مراجعه شد ، اما بطور كلى هيچ كجا نشانى از وى نبود . متن زبدة التواريخ هم اطّلاعاتى اندك دارد ، ولى همين مقدار اطلاعات هم در مورد زندگى محمّد محسن مستوفى استخراج نشده بود . توضيحات لارنس لكهارت نويسندهء كتاب سقوط سلسلهء صفويه و ايّام